Veranderde Bewustzijnsstaten zijn Normaal
Auteur: Garnet Dupuis | Juli 2023 | Neurowetenschappen & Bewustzijn
Een publicatie samengevat door Feel Energized, dé kennispartner voor NeuroVIZR in Benelux.
———————————————————————————————————————————————————————
Een andere kijk op bewustzijn
Weinig onderwerpen in de neurowetenschappen roepen zoveel fascinatie én controverse op als de vraag wat een "normaal" bewustzijn eigenlijk is. De gangbare aanname is dat het alledaagse waakbewustzijn de standaard vormt en dat alles wat daarvan afwijkt per definitie abnormaal is. Dit paper van Garnet Dupuis daagt die aanname fundamenteel uit.
De centrale stelling is helder: een Altered State of Consciousness (ASC), ook wel Non-ordinary State of Consciousness (NOSC) genoemd, is geen afwijking van de norm. Het is een normaal en natuurlijk onderdeel van het menselijk bewustzijn.
"Normaal waking bewustzijn, zoals wij het noemen, is slechts één bijzonder type bewustzijn. Rondom dit bewustzijn, gescheiden door de dunste sluier, bestaan potentiële vormen van bewustzijn die geheel anders zijn." — William James
De verwarring ontstaat doordat wij "gewoon" en "normaal" al te makkelijk door elkaar gebruiken. Dupuis maakt een scherp onderscheid: het dagelijkse waakbewustzijn is gewoon, omdat het het meest voorkomend is. Maar gewoon is niet hetzelfde als normaal. Een veranderde bewustzijnsstaat is ongewoon, maar daarmee nog niet abnormaal. Beide toestanden zijn normale uitdrukkingen van een gezond, biologisch functionerend brein.
Dit lijkt op het eerste gezicht een semantische discussie. In werkelijkheid heeft deze verschuiving vergaande wetenschappelijke en praktische consequenties, zeker voor iedereen die werkt met de NeuroVIZR.
Wat is een Altered State of Consciousness?
Een ASC is elke bewustzijnstoestand die significant afwijkt van het gewone waakbewustzijn. De term dook al op in 1892 in relatie tot hypnose en werd in 1966 voor het eerst academisch gedefinieerd door Arnold M. Ludwig. Charles Tart maakte de term vanaf 1969 breed gangbaar in de wetenschappelijke literatuur.
ASCs kunnen worden ingedeeld in vijf categorieën, zoals voorgesteld door Vaitl (2012):
Farmacologisch, via psychoactieve stoffen die de hersenchemie tijdelijk verschuiven. Fysiek en fysiologisch, via vasten, intense lichamelijke inspanning of seksuele activiteit. Psychologisch, via meditatie, hypnose, ademwerk of muziek. Pathologisch, zoals bij epilepsie of hersenletsel. Spontaan, zoals bij dagdromen of bijna dood ervaringen.
Dupuis voegt daar een zesde categorie aan toe die hij als bijzonder relevant beschouwt: hypnagogie en hypnopompia, de bewustzijnstoestanden die optreden in de overgang tussen waken en slapen. Hij beschouwt deze als de Vergeten Vierde Staat van Bewustzijn, een concept dat al beschreven werd in oude Tantra Yoga teksten en dat in de moderne neurowetenschappen lange tijd onderbelicht is gebleven.
De vier bewustzijnstoestanden die al in ons zitten
Het krachtigste argument voor de normaliteit van ASCs is niet filosofisch maar biologisch. Ons 24 uurs circadiane ritme omvat van nature vier fundamentele bewustzijnstoestanden. Geen enkele ervan vereist externe inductie of bijzondere omstandigheden. Ze zijn ingebakken in onze fysiologie:
De Waakstaat is de meest gewone en meest onderzochte toestand. De Slaapstaat is essentieel voor lichamelijk herstel, immuunfunctie en cognitieve consolidatie. De Droomstaat tijdens de slaap speelt een cruciale rol in emotionele verwerking en creatieve integratie van ervaringen. De Waakdroomstaat, ook wel hypnagogie of hypnopompia genoemd, is de overgangszone tussen waken en slapen.
Die vierde staat verdient bijzondere aandacht. Dupuis stelt dat de Waakdroomstaat niet beperkt is tot de korte overgangsmomenten rondom het inslapen of ontwaken. Ze kan ook bewust worden opgeroepen binnen het gewone waakbewustzijn, via meditatie, diepe bewuste ontspanning, intensieve lichaamsbeweging of andere technieken. Bewust opgeroepen hypnagoge toestanden tijdens het waken worden in de literatuur aangeduid als "parahypnagogisch."
"Ons menselijk brein heeft een aantal natuurlijke toestanden, en elke toestand draagt bij aan gezonde zelfregulatoire ervaringen." — Garnet Dupuis
Dupuis introduceert op basis hiervan een klinisch belangwekkend concept: het Fourth State Deficiency Syndrome. Net zoals een chronisch tekort aan slaap of droomslaap leidt tot ernstige psychofysiologische ontregeling, stelt hij dat ook een structureel gebrek aan tijd in de Vierde Staat bijdraagt aan regulatoire disbalansen. Denk aan verhoogde stressreactiviteit, verminderde cognitieve flexibiliteit, emotionele starheid en een verminderd vermogen tot herstel en adaptatie.
De Vierde Staat is geen luxe. Het is een biologische behoefte.
Het Entropic Brain Model: het brein heeft chaos nodig
Om te begrijpen waarom ASCs een functionele rol vervullen in de hersenarchitectuur, introduceert Dupuis het Entropic Brain Model van neurowetenschapper Robin Carhart-Harris. Dit model is ontstaan uit uitgebreid hersenonderzoek waarbij psychedelica als wetenschappelijk instrument werden ingezet, niet als doel op zichzelf, maar als middel om de dynamiek van het brein zichtbaar te maken.
Het model onderscheidt twee fundamentele lagen van bewustzijn.
Het Primair Bewustzijn is de evolutionair oudere laag, gekenmerkt door een overvloed aan sensorische perceptie, hoge onzekerheid en een breed scala aan creatieve mogelijkheden. In termen van de informatietheorie heeft deze toestand een hoge entropie: veel variatie, weinig filtering, veel ruimte. Dit is de laag die actief is tijdens een ASC.
Het Secundair Bewustzijn is de evolutionair jongere laag van het dagelijks waakbewustzijn. Het is geordend, voorspelbaar en efficiënt. Het filtert de overweldigende stroom van primaire percepties en reduceert onzekerheid ten behoeve van biologische overleving.
Het cruciale inzicht van Carhart-Harris is dat Primair Bewustzijn geen pathologie is maar een functionele reserve. Wanneer het geordend Secundair Bewustzijn vastloopt in adaptieve uitdagingen die het niet zelfstandig kan oplossen, biedt een tijdelijk verblijf in Primair Bewustzijn toegang tot creatieve informatie en nieuwe probleemoplossingsstrategieën.
ASCs zijn dus niet slechts interessante ervaringen. Ze zijn een biologisch mechanisme voor leren, groei en adaptatie.
REBUS en het Anarchische Brein: loslaten als superpower
Karl Friston, een van de invloedrijkste neurowetenschappers van dit moment, werkte samen met Carhart-Harris aan een uitbreiding van het Entropic Brain Model. Het resultaat is REBUS: Relaxed Beliefs Under pSychedelics, gecombineerd met het concept van het Anarchische Brein.
Het vertrekpunt van REBUS is de erkenning dat ons brein primair functioneert als een patroonherkennings en voorspellingsorgaan. Op basis van opgeslagen ervaringen genereert het brein voortdurend voorspellingen over wat er gaat gebeuren. Deze opgeslagen patronen worden in het model "beliefs" of overtuigingen genoemd, technisch aangeduid als "high-level priors." Ze vormen de top-down filters waarmee wij de werkelijkheid interpreteren.
Dit systeem werkt uitstekend in stabiele, vertrouwde omgevingen. Maar het heeft een keerzijde: vastgeroeste overtuigingen kunnen adaptatie blokkeren. Oude patronen die ooit functioneel waren maar dat allang niet meer zijn, blijven de perceptie en het gedrag sturen.
Tijdens een ASC wordt de dominantie van het Secundair Bewustzijn tijdelijk opgeheven. De gebruikelijke hiërarchie maakt plaats voor een vrijere opwelling van bottom-up sensorische informatie. Het brein gaat, in de woorden van Carhart-Harris en Friston, in anarchie. Niet als disfunctie, maar als een inherente en aangeboren capaciteit om vastgeroeste overtuigingen los te laten en nieuwe adaptieve mogelijkheden te verkennen.
"Hoewel het geen gewone toestand is, is het zeker een normale toestand en we mogen dankbaar zijn dat we er toegang toe hebben wanneer we het nodig hebben." — Garnet Dupuis
Friston voegt hieraan zijn vrije-energie principe toe. De kern: ons brein is fundamenteel gericht op het minimaliseren van verrassing, op het reduceren van de discrepantie tussen verwachting en werkelijkheid. In het Primair Bewustzijn wordt dit principe tijdelijk opgeschort. Het brein staat open voor verrassing. En juist in die openheid schuilt het echte leervermogen, het vermogen tot werkelijke verandering.
Wat dit betekent voor de NeuroVIZR
De wetenschappelijke inzichten uit dit paper zijn niet abstract. Ze vormen het biologische en neurodynamische fundament waarop de NeuroVIZR is gebouwd.
De NeuroVIZR maakt gebruik van zorgvuldig geprogrammeerde licht en geluidspatronen om het brein op een veilige, toegankelijke en niet-farmacologische manier te begeleiden naar de Vierde Staat van Bewustzijn. De relevantie is direct:
De Vierde Staat is biologisch normaal. De NeuroVIZR activeert geen kunstmatige toestand, maar begeleidt het brein naar een bewustzijnslaag die al aanwezig is in zijn biologische architectuur en die deel uitmaakt van het gezonde circadiane ritme.
Via het REBUS mechanisme faciliteert de NeuroVIZR het tijdelijk loslaten van vastgeroeste cognitieve patronen en overtuigingen. Dit opent de ruimte voor nieuwe perspectieven, emotionele integratie en dieper herstel, zonder de noodzaak van farmacologische interventie.
Het Fourth State Deficiency Syndrome biedt een wetenschappelijk kader voor een breed spectrum aan regulatoire klachten. De NeuroVIZR adresseert daarmee niet slechts symptomen, maar het onderliggende biologische tekort.
Het gewone waakbewustzijn is slechts één laag van wie wij zijn. De NeuroVIZR maakt de sluier naar de rest dunner.
